Libateli mpe bokolɔngɔnɔ

Banimero ya likama

Mokambi ya esika na yo azali na banimero ya lopitalo ya pene mpe ya motuka. Komá yango na telefone na yo lelo.

Libateli ya mabúlú

Liboso ya mosala

• Talá bifelo mpe mabaya oyo esimbaka yango ntɔngɔ nyonso, mpe lisusu sima ya mbula nyonso.
• Kokɔta te soki omoni bipasuki, mabelé ya pɛpɛ, mai oyo ezali kotanga to bifelo oyo evimbi.
• Moto moko atikalaka likoló ntango nyonso mpe ayebi nani azali na nsé.
• Batelá nsinga makasi mpe ebuteli na libúlú nyonso.

Na ntango ya mosala

• Simbá bifelo na mabaya na libúlú nyonso oyo eleki molai na yo.
• Kotimola te na nsé ya mabelé oyo ekangami likoló.
• Tiá mabelé oyo otimoli ata mɛtrɛ mibale mosika ya libongo ya libúlú.
• Lotá kasikɛ mpe sapato makasi soki ozali na yango; lisangá ekoki kosalisa.
• Kosala na nsé ya mabelé te sima ya komɛla masanga.

Mopɛpɛ mabe

Mabúlú ya molai to ya kala ekoki kozala na mopɛpɛ oyo ezangi oxygène, to milinga ya mashini. Soki motó ezali kobaluka, motó ezali kobɛta to ozali kopema malamu te, matá noki. Kopelisa groupe électrogène to pompe na kati ya libúlú te. Soki moto akwei na nsé, kokita kolanda ye te soki nsinga ekangami na nzoto na yo te mpe bato bazali likoló te mpo na kobenda yo.

Mabúlú ya kala

Zipá yango, zingá yango to tiá elembo. Bana mpe banyama mingi bakufaka na mabúlú oyo efungwami mpe esalelamaka lisusu te.

Mercure

• Meká liboso mayele oyo esalelaka mercure te: kosukola na sani malamu, sluice na matapi, mpe mesa oyo eningisaka. Tuná mokambi na yo mpo na mateya.
• Soki mercure ezali kaka kosalelama, kotumba amalgame te na ndako to pene na yango, to pene na bana to basi ya zemi.
• Salelá retorte mpo na kokanga mercure ntango ozali kotumba. Tɛlɛmá na ngámbo oyo mopɛpɛ euti.
• Salelá nzungu ya kolamba te mpo na mercure, mpe simbá yango na mabɔkɔ mpamba te.
• Batelá mercure mosika ya bibale, mabúlú ya mai mpe bitima ya mbisi.

Lisalisi ya liboso

Makila kobima

Finá mpota makasi na elamba ya pɛtɔ mpe kobá kofina. Tombolá lobɔkɔ to lokolo oyo ezoki soki okoki. Lukáká lisalisi.

Mikuwa ebukani mpe mpota ya mokɔngɔ

Kotambwisa te moto oyo akoki kozala na mpota ya mokɔngɔ to ya nkingo, longola se soki azali na likama esika azali. Tiká ye akende te, bombá ye na molunge, mpe tindá moto alukáka lisalisi.

Moto oyo azali kopema te

Bimisá ye na mopɛpɛ ya malamu kozanga komitia na likama. Belelá lisalisi. Soki oyekoli, bandá kofina ntolo: finá makasi mpe noki na katikati ya ntolo.

Bokolɔngɔnɔ na esika

Malaria

Mai oyo etɛlɛmi na mabúlú ya kala ebotaka bangungi. Lalá na nsé ya moustiquaire ya nkisi, zipá to sopá mai oyo etɛlɛmi, mpe salá test noki soki ozali na fiɛvrɛ.

SIDA (VIH)

Bisika ya kotimola oyo ezali na bato mingi mosika na mabota ezali na likama makasi ya VIH. Salelá kapoti mpe salá test mbala na mbala. Test mpe kisi ezali ofele na balopitalo ya leta.

Mai ya pɛtɔ mpe mputulu

Mɛlá kaka mai oyo etokisami to epɛtolami. Kobuka mabanga ebimisaka mputulu oyo ebebisaka mapulu: sopá mai na mabanga liboso ya kobuka mpe zipá zolo mpe monɔkɔ.

Toli oyo ezali kaka mpo na koyebisa; ezwaka esika ya mateya ya moto ya mayele te.