Obukuumi n’obulamu

Ennamba z’obuyambi

Omukulembeze w’ekitundu kyo alina ennamba z’eddwaliro erisinga okumpi n’entambula. Ziwandiike mu ssimu yo leero.

Obukuumi bw’ebinnya

Nga tonnatandika

• Kebera ebisenge n’emiti egiwanirira buli ku makya, n’oluvannyuma lw’enkuba yonna.
• Toyingira bw’olaba enjatika, ettaka erisumulukuse, amazzi agakulukuta oba ebisenge ebizimbye.
• Omuntu omu bulijjo asigala waggulu era amanyi ani ali wansi.
• Kuuma omuguwa omugumu n’eddaala ku buli kinnya.

Ng’okola

• Wanirira ebisenge n’emiti mu kinnya kyonna ekisinga obuwanvu bwo.
• Tosima wansi w’ettaka eriwanikiddwa.
• Ettaka ly’osimye liteeke waakiri mita bbiri okuva ku mabbali g’ekinnya.
• Yambala enkoofiira enkalubo n’ebigatto bw’oba nabyo; ekibiina kiyinza okuyamba.
• Tokola wansi mu ttaka ng’onywedde omwenge.

Empewo embi

Ebinnya ebiwanvu oba ebikadde biyinza okubaamu empewo etali nnungi oba omukka gw’ebyuma. Bw’owulira ekiwujjo, omutwe okukuluma oba okussa obubi, linnya amangu. Totandika jenereta oba ppampu mu kinnya. Omuntu bw’agwa wansi, tokka kumunoonya nga tosibiddwa muguwa era nga tewali bantu waggulu abakusika.

Ebinnya ebikadde

Bijjuze, bikugire oba biteekeko akabonero. Abaana n’ebisolo bangi bafiira mu binnya ebiggule ebitakozesebwa.

Zebaki (mercury)

• Sooka okozese enkola ezitali za zebaki: okwoza mu bbakuli n’obwegendereza, sluice n’emikeeka, n’emmeeza ezikankanya. Buuza omukulembeze wo ku kutendekebwa.
• Zebaki bw’eba ekyakozesebwa, tokyokera amalgam mu nnyumba oba okumpi nayo, wadde okumpi n’abaana oba abakazi ab’embuto.
• Kozesa retort okukwata zebaki ng’obugumya. Yimirira ku ludda empewo kw’eva.
• Tokozesa ssefuliya ez’okufumba ku zebaki, era togikwata na ngalo.
• Zebaki gikuume wala n’emigga, enzizi n’ebidiba by’ebyennyanja.

Obujjanjabi obusooka

Okuvaamu omusaayi

Nyiga ekiwundu n’amaanyi n’olugoye oluyonjo era weeyongere okunyiga. Yimusa omukono oba okugulu okulumiziddwa bw’osobola. Noonya obuyambi.

Amagumba agamenyese n’okulumizibwa omugongo

Tosengula muntu ayinza okuba alumiziddwa omugongo oba ensingo, okuggyako ng’ali mu kabi. Mukuume nga takyukakyuka era nga wa bbugumu, otume omuntu okunoonya obuyambi.

Omuntu atassa

Mutwale mu mpewo ennungi nga teweteeka mu kabi. Kuba enduulu ey’obuyambi. Bw’oba watendekebwa, tandika okunyiga ekifuba: nyiga n’amaanyi era mangu wakati mu kifuba.

Obulamu ku kirombe

Omusujja gw’ensiri

Amazzi agatuula mu binnya ebikadde galeeta ensiri. Weebake mu katimba akakozesebwa eddagala, bikka oba yiwa amazzi agatuula, era okeberwe mangu bw’oba n’omusujja.

Siriimu (HIV)

Ebifo by’okusima eby’abantu bangi abali ewala n’amaka birimu akabi ka siriimu akasinga. Kozesa kondomu era weekebeze buli kiseera. Okukeberwa n’obujjanjabi bwa bwereere mu malwaliro ga gavumenti.

Amazzi amayonjo n’enfuufu

Nywa amazzi agafumbiddwa oba agalongooseddwa gokka. Okumenya amayinja kuleeta enfuufu eyonoona amawuggwe: tobya amayinja nga tonnaba kugamenya era obikke ennyindo n’akamwa.

Bino byakutegeeza bwokka era tebiddira kutendekebwa okw’omuntu omukugu.